Ô nhiễm không khí là gì? Đây là tình trạng môi trường không khí bị biến đổi thành phần do sự xuất hiện của các chất lạ, khói bụi, hơi khí độc hoặc vi sinh vật, làm giảm độ trong lành, gây mùi khó chịu và tác động tiêu cực đến sức khỏe con người cũng như hệ sinh thái tự nhiên.

Hiện tượng này diễn ra ở cả không gian ngoài trời lẫn trong nhà, bắt nguồn từ các quá trình tự nhiên hoặc hoạt động sản xuất, sinh hoạt thường nhật.
Các chất gây ô nhiễm không khí phổ biến
Chất gây ô nhiễm không khí tồn tại dưới dạng hạt rắn, giọt lỏng hoặc chất khí, được chia thành hai nhóm chính gồm chất ô nhiễm sơ cấp và thứ cấp.

- Bụi mịn (PM10 và PM2.5): Các hạt bụi có đường kính khí động học nhỏ hơn hoặc bằng 10 micromet (PM10) và 2,5 micromet (PM2.5). Hạt PM2.5 nguy hiểm nhất do khả năng thâm nhập sâu vào phế nang và đi vào hệ tuần hoàn máu.
- Carbon monoxide (CO): Khí không màu, không mùi sinh ra từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu chứa carbon, làm giảm khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu.
- Sulfur dioxide (SO2): Khí phát sinh khi đốt cháy nhiên liệu hóa thạch chứa lưu huỳnh như than đá, dầu mỏ, là tác nhân chính gây mưa axit.
- Nitrogen dioxide (NO2): Khí màu nâu đỏ sinh ra từ động cơ xe cơ giới và nhà máy nhiệt điện, kích thích niêm mạc phổi mạnh mẽ.
- Ozone tầng đối lưu (O3): Chất ô nhiễm thứ cấp hình thành từ phản ứng quang hóa giữa NOx và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) dưới ánh nắng mặt trời.
Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí
Nguồn phát thải gây suy giảm chất lượng không khí được xác định từ hai nguồn gốc: tự nhiên và hoạt động nhân tạo của con người.

Nguồn nhân tạo
Đây là nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái chất lượng không khí kéo dài tại các khu đô thị và vùng công nghiệp tập trung:
- Giao thông vận tải: Lượng lớn phương tiện sử dụng động cơ đốt trong chạy xăng, dầu diesel xả thải liên tục khói đen, CO, HC và bụi mịn ra đường phố.
- Sản xuất công nghiệp và năng lượng: Nhà máy nhiệt điện than, xưởng luyện kim, sản xuất xi măng và hóa chất xả lượng lớn khí độc chưa qua xử lý triệt để.
- Xây dựng và phát triển hạ tầng: Hoạt động phá dỡ, đào lấp mặt bằng và vận chuyển vật liệu không che chắn làm phát tán lượng bụi đất khổng lồ.
- Nông nghiệp và xử lý rác: Đốt rơm rạ sau thu hoạch, lạm dụng phân bón hóa học, đốt rác thải sinh hoạt bừa bãi ngoài trời tạo ra khói đặc chứa furan và dioxin.
Nguồn tự nhiên
Các hiện tượng cực đoan từ tự nhiên cũng đóng góp đáng kể vào nồng độ bụi trong khí quyển:

- Núi lửa phun trào: Giải phóng hàng triệu tấn tro bụi, hợp chất lưu huỳnh và clo vào tầng bình lưu.
- Cháy rừng: Bắt nguồn từ sét đánh hoặc hạn hán kéo dài, thiêu rụi thảm thực vật và lan tỏa khói bụi trên diện tích hàng nghìn kilômét vuông.
- Bão cát và bão bụi: Các luồng gió xoáy mạnh cuốn bụi cát từ vùng hoang mạc khô cằn di chuyển qua nhiều quốc gia.
Tác hại của ô nhiễm không khí đối với con người và tự nhiên
Ô nhiễm không khí được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định là một trong những rủi ro môi trường lớn nhất đe dọa sức khỏe cộng đồng toàn cầu.

Ảnh hưởng tới sức khỏe con người
Tiếp xúc ngắn hạn với không khí ô nhiễm gây cay mắt, ho, kích ứng mũi họng và khó thở. Khi phơi nhiễm dài hạn với nồng độ bụi mịn PM2.5 cao, nguy cơ mắc các bệnh lý mạn tính tăng vọt:
- Tăng tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản và viêm đường hô hấp cấp.
- Đột quỵ, thiếu máu cơ tim cục bộ do bụi mịn xâm nhập mạch máu làm xơ vữa động mạch.
- Tăng nguy cơ ung thư biểu mô phế quản và ung thư phổi.
- Tác động xấu đến phụ nữ mang thai, gây nguy cơ sinh non và trẻ nhẹ cân.
Ảnh hưởng tới môi trường sinh thái
Lượng khí SO2 và NOx tích tụ kết hợp với nước mưa tạo thành mưa axit, làm suy thoái độ phì nhiêu của đất, phá hủy tầng tán rừng và gây hại sinh vật thủy sinh. Ngoài ra, khí nhà kính tích tụ làm gia tăng hiện tượng nóng lên toàn cầu và suy giảm tầng ozone bảo vệ Trái Đất.
Biện pháp phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe
Việc cải thiện chất lượng không khí đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách quản lý nhà nước và ý thức bảo vệ bản thân của mỗi cá nhân.

- Theo dõi chỉ số AQI hàng ngày: Kiểm tra chỉ số chất lượng không khí qua ứng dụng quan trắc hoặc cổng thông tin của cơ quan môi trường trước khi ra ngoài.
- Sử dụng khẩu trang chuyên dụng: Đeo khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn (như N95, KN95 hoặc FFP2) khi tham gia giao thông trong các ngày có cảnh báo xấu.
- Bảo vệ không gian sống: Đóng kín cửa vào giờ cao điểm, trồng cây xanh có khả năng thanh lọc không khí và sử dụng máy lọc có màng lọc HEPA trong phòng ngủ.
- Ưu tiên phương tiện sạch: Giảm phương tiện cá nhân, chuyển sang dùng xe buýt điện, xe đạp hoặc phương tiện công cộng nhằm giảm phát thải đô thị.
