ARN được tổng hợp từ mạch nào của gen? Cơ chế phiên mã

ARN được tổng hợp từ mạch nào của gen? Cơ chế phiên mã

ARN được tổng hợp từ mạch mã gốc (mạch khuôn) của gen, chiều 3′ → 5′. Trả lời trực tiếp câu ARN được tổng hợp từ mạch nào của gen: chỉ một trong hai mạch làm khuôn, mạch còn lại là mạch mã hóa. ARN polymerase ghép ribonucleotit theo nguyên tắc bổ sung A–U, T–A, G–X, tạo ARN theo chiều 5′ → 3′.

Phần dưới làm rõ vì sao chỉ một mạch được chọn, diễn biến ba giai đoạn của phiên mã, và những điểm khác nhau giữa sinh vật nhân sơ với nhân thực.

Phiên mã là gì và diễn ra ở đâu?

Phiên mã là quá trình truyền thông tin di truyền từ gen trên phân tử DNA sang phân tử ARN mạch đơn, nhờ enzyme ARN polymerase và nguyên tắc bổ sung.

Ở sinh vật nhân thực, phiên mã diễn ra chủ yếu trong nhân tế bào, vào kỳ trung gian giữa hai lần phân bào, khi nhiễm sắc thể đang ở trạng thái dãn xoắn. Ty thể và lục lạp có DNA riêng nên cũng có bộ máy phiên mã riêng, hoạt động ngay trong bào quan. Ở sinh vật nhân sơ, không có màng nhân ngăn cách nên phiên mã xảy ra ở tế bào chất.

Vì sao chỉ một mạch của gen được dùng làm khuôn?

Vùng khởi động (promoter) quy định điểm bắt đầu và chiều đi của enzyme, nên ARN polymerase chỉ bám vào một mạch và trượt theo một chiều cố định.

Mạch được dùng làm khuôn gọi là mạch mã gốc, có chiều 3′ → 5′ tính theo chiều phiên mã. Mạch còn lại là mạch mã hóa, có chiều 5′ → 3′, không tham gia làm khuôn cho gen đó. Phân tử ARN tạo ra có trình tự giống mạch mã hóa, chỉ khác là uracil (U) thay cho timin (T).

Một điểm dễ bỏ sót: gen có thể nằm ở mạch này hoặc mạch kia của cùng phân tử DNA. Vì vậy trên một nhiễm sắc thể, mạch khuôn của gen này có thể là mạch mã hóa của gen khác.

Ba giai đoạn của phiên mã diễn ra thế nào?

Khởi đầu

ARN polymerase nhận biết và bám vào vùng khởi động, sau đó tháo xoắn một đoạn DNA để lộ mạch mã gốc. Ở vi khuẩn, yếu tố sigma giúp enzyme nhận diện các trình tự đặc trưng quanh vị trí -10 và -35. Ở sinh vật nhân thực, ARN polymerase II cần thêm các yếu tố phiên mã bám vào hộp TATA để khởi đầu.

Kéo dài

Enzyme trượt dọc mạch mã gốc theo chiều 3′ → 5′. Các ribonucleotit tự do (A, U, G, X) lần lượt bắt cặp với nucleotit trên mạch khuôn: A–U, T–A, G–X, X–G. Các ribonucleotit nối với nhau bằng liên kết phosphodieste, mạch ARN dài ra theo chiều 5′ → 3′. Năng lượng cho phản ứng lấy từ việc thủy phân các ribonucleotit dạng triphosphat (ATP, UTP, GTP, XTP) ngay khi chúng được gắn vào chuỗi.

Kết thúc

Khi gặp tín hiệu kết thúc phiên mã, ARN polymerase tách khỏi DNA, phân tử ARN được giải phóng, hai mạch của gen liên kết trở lại. Mỗi lần phiên mã tạo ra một phân tử ARN, có thể là mRNA, tRNA, rRNA hoặc các loại ARN nhỏ khác.

Phiên mã ở nhân sơ và nhân thực khác nhau ở đâu?

Đặc điểm Sinh vật nhân sơ Sinh vật nhân thực
Vị trí Tế bào chất Chủ yếu trong nhân, thêm ty thể và lục lạp
Enzyme Một loại ARN polymerase Ba loại chính: I tạo rRNA, II tạo mRNA, III tạo tRNA và rRNA 5S
Xử lý ARN Dịch mã ngay, gần như không qua xử lý mRNA sơ khai phải cắt intron, nối exon, gắn mũ 5′ và đuôi poly-A
Quan hệ với dịch mã Phiên mã và dịch mã có thể diễn ra đồng thời Hai quá trình tách biệt về không gian và thời gian

Sau phiên mã, ARN ở sinh vật nhân thực được xử lý ra sao?

Ở sinh vật nhân thực, sản phẩm đầu tiên là mRNA sơ khai chứa cả intron và exon. Phân tử này được gắn mũ 5′ ở đầu, gắn đuôi poly-A ở cuối, rồi bị cắt bỏ intron và nối các exon nhờ phức hệ spliceosome. Kết quả là mRNA trưởng thành được đưa ra tế bào chất làm khuôn cho dịch mã.

Những chỗ dễ nhầm khi học và làm bài

  • Nhầm mạch gốc với mạch mã hóa: khuôn là mạch gốc, còn ARN giống mạch mã hóa (khác ở chỗ U thay T).
  • Nhầm chiều: enzyme đọc mạch khuôn 3′ → 5′, nhưng ARN luôn được tổng hợp 5′ → 3′.
  • Nghĩ ARN polymerase cần đoạn mồi như DNA polymerase. Thực tế enzyme này tự khởi đầu, không cần mồi.
  • Đồng nhất “phiên mã xong là có ARN trưởng thành” — chỉ đúng với sinh vật nhân sơ.

Ý nghĩa của phiên mã

Phiên mã tạo ra các loại ARN, trong đó mRNA là bản sao trung gian mang thông tin từ gen đến ribosome. Chuỗi thông tin DNA → RNA → protein chính là cơ sở phân tử của việc hình thành tính trạng. Khi bước phiên mã bị rối loạn, lượng hoặc cấu trúc protein tạo ra cũng thay đổi theo.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *